ΤΑ ΕΡΕΙΠΙΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΙΣΜΟΥ

Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στη Γαλλία μου μιλούν συχνά για πράγματα που μου δεν συνάντησα ποτέ στην Κίνα. Π.χ. η Αννα και ο Πέτρος απόκτησαν τον Ιούνιο ένα παιδί· έξι μήνες αργότερα ο Πέτρος νοιώθει ανία στη ζωή του ζευγαριού και ζητάει διαζύγιο. Η Αννα έχει τρία παιδιά από τρεις διαφορετικούς πατεράδες και συζεί με έναν τέταρτο. Η Κίνα είναι μια χώρα όπου το οικογενειακό πνεύμα και η ευθύνη απέναντι στα παιδιά μετρούν πάρα πολύ. Ο έρπων ατομισμός των καπιταλιστικών, καταναλωτικών κοινωνιών δεν ολοκλήρωσε ακόμη το καταστροφικό του έργο αν και δεν είναι αμελητέες οι επιπτώσεις του. Η εγωιστική ευχαρίστηση δεν μπορεί ακόμη να χαρεί την ολοκληρωτική της νίκη. Ο Ερβέ Κέμπφ, δημοσιογράφος της Le Monde, στο κεφάλαιο «Το άτομο, ο γυμνός βασιλιάς» από το βιβλίο του «Ο καπιταλισμός θα καταστρέψει τον κόσμο, Pour sauver le monde, sortez du capitalisme, Seuil» μου θύμισε ψυχρά την εκρηκτική αύξηση των δυσμενών επιπτώσεων του συνήθως ασύνειδου ατομισμού.

Τι λέει ο συγγραφέας;
«... Η μεγαλύτερη νίκη του παγκόσμιου καπιταλισμού τις τρεις τελευταίες δεκαετίες δεν είναι ότι άνοιξε την παγκόσμια αγορά ή ότι εκτόξευσε τις κοινωνικές ανισότητες... Είναι ότι μεταμόρφωσε τη συνείδηση της κοινής γνώμης, πείθοντάς την να δώσει στο άτομο μια θέση προεξάρχουσα σε σχέση με τις ανθρώπινες σχέσεις». Ο Κεμπφ αναγνωρίζει βέβαια ότι «ο ατομισμός δεν είναι ένα καινούριο στοιχείο στον δυτικό πολιτισμό, ο οποίος βρήκε στην έξαρση της ατομικής ελευθερίας το φιλοσοφικό και φυσικό θεμέλιο μετά τη στροφή που σημειώθηκε με το Cogito του Καρτέσιου». Ο δημοσιογράφος συνεχίζει επισημαίνοντας ότι «αυτός ο ατομισμός ήταν σε αντιπαλότητα – και άρα μετριαζόταν – με τις κοινωνικές διαστάσεις της θρησκείας και τα νέα σχήματα αλληλεγκύης ως απάντηση στη βία της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης».

Τη δεκαετία του 1990 πέρασα ένα έτος στην Ελλάδα, γνωρίζοντάς την σε βάθος και είδα ξεκάθαρα τη διαφορά με τη Γαλλία: διαπίστωσα μια πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα των δεσμών όχι μόνο των οικογενειακών αλλά και μεταξύ φίλων. Οι γονείς προστάτευαν περισσότερο τους ανήλικους και τα παιδιά. Η συνήθεια να τα αποκαλούν ακόμα και σε μια ώριμη ηλικία «παιδιά» δεν εξαπατούσε: η ορθόδοξη θρησκεία διαπότιζε ακόμα την καθημερινή ζωή.

Ο Κεμπφ σημειώνει ότι «στην παρούσα περίοδο αυτά τα εμπόδια συρρικνώθηκαν». Η επισήμανση της ευθύνης του ατόμου είναι χαρακτηριστική: «Η πρόταξη του ατόμου είναι το κύριο ιδεολογικό διακύβευμα του καπιταλισμού». Παρουσιάζοντας το άτομο ως αποκλειστικά υπεύθυνο για τη ζωή του οδηγούμαστε στην εξάλειψη της ευθύνης της κοινωνικής οργάνωσης, και άρα στη μη αμφισβήτησή του». Και αυτό το βλέπουμε στην επιταχυνόμενη παραίτηση του κράτους από τον κοινωνικό τομέα.

Στο επόμενο κεφάλαιο, το αφιερωμένο στην οικογένεια, ο Κεμπφ παρατηρεί: «Ο καπιταλισμός προβάλει την οικογένεια, το μόνο κοινωνικό σχήμα που ταιριάζει σε ένα καθεστώς απομονωμένων μεταξύ τους ατόμων» Αλλά η οικογένεια σπαράσσεται από ατομιστικές αντιπαλότητες που προωθεί ο καπιταλισμός». Τα διαζύγια έχουν πάρει εκρηκτικές διαστάσεις: στη Γαλλία ένα στα τρία ζευγάρια, και στην περιοχή Ιλ ντε Φρανς ένα στα δύο έχουν πάρει διαζύγιο (στοιχεία του 2006). Στις ΗΠΑ το διαζύγιο έγινε μπίζνες, από το οποίο μπορεί κάποιος να βγάλει χρήματα.

Ο Κεμπφ αναρωτιέται: «Διαζύγιο σημαίνει απελευθέρωση; Σίγουρα όταν είναι απαραίτητο. Αλλά προσδιορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τη συλλογική ψυχολογία που θεωρεί την απουσία δεσμών έκφραση ελευθερίας. Ξεχνούμε ωστόσο ότι η οικογένεια είναι επίσης, πέρα από ένας κύκλος αγάπης, κύτταρο οικονομικής προστασίας, τόσο περισσότερο αποτελεσματική, όσο περισσότερο επεκτείνεται, δηλαδή όσο περισσότερο διατηρούνται οι δεσμοί αλληλεγκύης. Σύμπτωμα: οι μητέρες με ένα παιδί είναι από τους πλέον φτωχούς εργαζόμενους. »

( Πηγή: Silouane.blog.lemonde.fr, 19 - 03 - 2009)