Η Αριστερά έχασε τον… μπούσουλά της!

Η Αριστερά έχασε τον… μπούσουλά της!

  Του Αντουάν Καραπόν*, διευθυντή σύνταξης του περιοδικού ‘’Εσπρί’’

Ο κόσμος αλλάζει. Συγκλονίζεται από αυτό που ορισμένοι ονομάζουν νέα βιομηχανική επανάσταση αλλά η οποία, από πολλές πλευρές, αποδεικνύεται  ακόμα βαθύτερη, επειδή θίγει τις βασικές σχέσεις μας με τον κόσμο:  με το χώρο, το χρόνο, τη σχέση μας με τον πλησίον και με τον εαυτό μας.

Δεξιά και Αριστερά δεν βρίσκονται στην ίδια θέση μπροστά σε αυτή τη «μεγάλη μεταμόρφωση». Κατά πρώτο και κύριο λόγο επειδή η Δεξιά διεκδικεί την πατρότητά της, όχι χωρίς τίτλους βέβαια, διότι αυτή η επανάσταση προκύπτει από τη σύζευξη της νεοφιλελεύθερης στροφής της δεκαετίας του 1990 με την ψηφιακή αναστάτωση και την παγκοσμιοποίηση των συναλλαγών.

    Η θέση τους είναι και άνιση, επειδή η Δεξιά άρπαξε από την Αριστερά την πολιτισμική ηγεμονία, αν και το έκανε με αρνητικό τρόπο, μέσω της καταγγελίας μάλλον παρά μέσω της πρότασης, καταλαμβάνοντας το ακριβώς αντίθετο του πολιτικά ορθού, των ειδικών, των ελίτ και των εν ισχύι δοξασιών.

   Με τον «μη συμπλεγματικό» της λόγο (την τόσο πετυχημένη ρητορική του Ντόναλντ Τραμπ) στέλνει την Αριστερά στα συμπλέγματά της – του λευκού, του αρσενικού, του πρώην αποικιοκράτη – και μάλιστα σε ένα ορισμένο σύμπλεγμα πνευματικής ανωτερότητας. Περιπαίζει εξίσου και τον ειρηνισμό της Αριστεράς.

Άρνηση του τραγικού

   Γεγονός είναι ότι η συχνά σκληρή πραγματικότητα της παγκοσμιοποίησης δημιουργεί το παράδοξο φαινόμενο να ηχεί όλο και πιο κίβδηλος ο διεθνισμός με τον οποίο – ίσως και υπερβολικά σε ένα βαθμό – τράφηκε η Αριστερά. Η γοητεία της προόδου διαμόρφωσε σε αυτήν μια πίστη στην προοδευτική και συνεχή ειρήνευση των ηθών, άρνηση του τραγικού, την πεποίθηση ότι η ευρωπαϊκή δομή ήταν βέβαια χαοτική αλλά δεν ήταν δυνατόν να καταρρεύσει και ότι οι αγριότητες του 20ού αιώνα την είχαν κάνει να χάσει οριστικά κάθε διάθεση για επιστροφή του πολέμου.

   Να που αυτή η «ήρεμη συνείδηση» είναι σήμερα σε κατάθλιψη λόγω της αδυναμίας να ενσωματώσει την αρνητικότητα του κόσμου μας. Το κύμα με τις απόπειρες δολοφονιών την έφερε αντιμέτωπη με μια επιστροφή της βαρβαρότητας που πάντοτε δυσκολευόταν να κατανοήσει· η Γαλλία ανακαλύπτει εχθρούς και η Αριστερά συνεχίζει να την ενοχοποιεί.

   Αυτή η κυρίαρχη σκέψη ακολουθείται μάλλον παρά καθοδηγείται πραγματικά από τη Δεξιά, διότι η παρούσα επανάσταση είναι βαθειά αντιπολιτική. Είναι μάλιστα τόσο ιδεολογική όσο και οι επαναστάσεις του 20ού αιώνα αλλά οι προειλημμένες αποφάσεις της κρύβονται πίσω από την τεχνολογία, οι επιλογές της πίσω από τα υποτιθέμενα αυτονόητα, οι προτάσεις της δεν εμφανίζονται λόγω των επιτευγμάτων της και οι αποτυχίες της καλύπτονται από μια φυγή προς τα μπρος με υποσχέσεις (η τελευταία είναι αυτή της αθανασίας). Οι ιδεολογίες του τελευταίου αιώνα ήταν η λογική μιας ιδέας, αυτή εδώ αγαπά την ιδέα μιας λογικής η οποία μπορεί να αρκείται στον εαυτό της, η οποία μας απαλλάσσει από την ανάγκη να συζητούμε για μια αιτία- μαθηματική, οικονομική ή τεχνολογική – η οποία δεν απαιτεί καμία διαλεκτική.

   Παρά την αναρχική εμφάνισή της, αυτή η επανάσταση είναι σε υψηλό βαθμό καταναγκαστική, αλλά οι κανονιστικές ρυθμίσεις κρύβονται τώρα πίσω από τη δυνατότητα κατανόησης: το δίκαιο βρίσκεται στο εξής στην ψηφιακή αρχιτεκτονική - «Code is Law» για να επαναλάβουμε την περίφημη φράση του Αμερικανού δικαστικού Λώρενς Λέσινγκ. Η δύναμη αυτού του «καινούριου λόγου του κόσμου» (σύμφωνα με τον τίτλο του δοκιμίου των Πιέρ Νταρντό και Κριστιάν Λαβάλ, 2009) θα ήταν τέτοια που θα ακύρωνε το σχίσμα Δεξιά/Αριστερά. Μεγάλη ψευδαίσθηση, επειδή Δεξιά και Αριστερά συνεχίζουν να υπάρχουν ως ιστορικές ταυτότητες, συστήματα φιλοσοφικών αναφορών και ατομικές ευαισθησίες, όπως μαρτυρεί η ποικιλία των αντιδράσεων απέναντι σε αυτή τη μεταμόρφωση του κόσμου.

Η Δεξιά συνδυάζει ανοίγματα και απομόνωση

      Η Δεξιά αντιδρά σε αυτή την αντιπολιτική πίεση της παγκοσμιοποίησης κάνοντας την ανάγκη αρετή και κατά συνέπεια από τη μια υποτάσσεται στο νόμο της αγοράς και, από την άλλη, αναδιπλώνεται σε δύο πολιτικά αυτονόητα: την ταυτότητα που προσφέρει η παράδοση και την ασφάλεια που είναι προϋπόθεση κάθε πολιτικής. Αυτή η στάση της επιτρέπει να συνδυάζει άνοιγμα και απομόνωση, καθώς ταυτότητα και ασφάλεια έχουν το πλεονέκτημα να δικαιολογούν μια περίφραξη και να αντισταθμίζουν την αποεδαφοποίηση της οικονομίας με μια καθησυχαστική επανεδαφοποίηση.

   Στην ιστορική της διαδρομή η Αριστερά σταθερά αντιπαλεύει τις αναφορές στην κουλτούρα και τη μοιρολατρία έναντι της φύσης. Αλλά πώς να ανακαλύψεις και πάλι αυτή την παράδοση σήμερα; Απευθύνοντας εκκλήσεις στη βούληση ενώ αντίθετα η τρέχουσα επανάσταση στηρίζεται στην ζηλοφθονία, το φόβο ή τη γοητεία της άνεσης μιας ζωής επιταχυνόμενης και έντονης – οι οποίες είναι περισσότερο παρωθήσεις παρά αυθεντικά πολιτικά αισθήματα.

   Μπροστά σε αυτή την καταιγιστική καινοτομία, οι αντιδράσεις της Αριστεράς ποικίλλουν. Διατυμπανίζει το πείραμα της ηλεκτρονικής δημοκρατίας, καυχιέται για τα επιτεύγματα της civic tech ή ποντάρει στις υποσχέσεις της ανοιχτής διακυβέρνησης. Αλλά αυτές οι πρωτοβουλίες παίρνουν ως δεδομένα ό,τι αποτελεί το πρόβλημα – τη διαμόρφωση ενός λαού, την κατάρτιση ενός πολίτη – και δεν κατανόησαν ότι η βελτίωση του λειτουργικού δεν θα αντικαταστήσει τη συμβολική διάσταση, ουσιαστική στην πολιτική εκπροσώπηση.

   Αλλοι καλούν σε αντίσταση (η «Ανυπότακτη Γαλλία» του Ζαν-Λυκ Μελανσόν) αλλά αντίσταση σε τι; Στην παγκοσμιοποίηση; Οι αληθινές αντιστάσεις δεν βρίσκονται μέσα στη γαλλική κοινωνία, στην παλαιότητα των θεσμών μας και στην αποτυχία της εκπροσώπησης; Αυτός ο λόγος υπάρχει κίνδυνος να μεταμορφώσει την αριστερά σε ένα μεγάλο συνδικάτο νοσταλγών ή το χειρότερο: πικραμένων.

      Άλλες αντιδράσεις είναι ποιητικής φύσεως (όπως οι Ορθιοι τη Νύχτα) καθώς θέλουν να κάνουν να πάλλεται στην καρδιά της κοινωνίας μια διάσταση που λείπει: η δημοκρατία. Η παραπλανητική αντίληψη του κόσμου από την ψηφιακή τεχνολογία δημιουργεί το αίτημα ενός πολιτικού πειράματος και, όπως κάθε ποίηση, αυτές οι απόπειρες ελπίζουν να αποτελέσουν την «αρχή ενός κόσμου» (Πωλ Βαλερύ).

   Πειράματα δεν λείπουν στην αριστερά, κυρίως στους οικολόγους, αλλά πώς να βρεθείς στο ύψος του κόσμου; Θα λέγαμε ότι όσο τα προβλήματα είναι «μακρο» και αναβαθμίζονται σε κλίμακα, άλλο τόσο οι λύσεις είναι «μικρο», φιλικές, τοπικές, κοινοτικές· όσο τα διακυβεύματα είναι δραματικά και σκληρά, τόσο περισσότερο οι λύσεις είναι ήπιες, όσο τα προβλήματα είναι τεχνολογικά τόσο οι απαντήσεις είναι μαγικές.

   Και αν η εποχή της αριστεράς πέρασε μαζί με το τέλος της βιομηχανικής επανάστασης, της μισθωτής εργασίας, της πάλης των τάξεων; Αυτή η πάλη δεν είναι που «ξεπεράστηκε» από την καινούρια επανάσταση; Όχι, με την προϋπόθεση ότι η αριστερά θα καταφέρει να κάνει τη διάκριση ανάμεσα στον πυρήνα της πολιτικής της θεώρησης και το καινούριο πλαίσιο στο οποίο εφαρμόζεται. Έννοιες τόσο ουσιώδεις όπως η αλλοτρίωση και η ελευθερία, η δίκαιη οργάνωση της ανθρώπινης συνύπαρξης, η δόμηση ενός δημόσιου χώρου με αφετηρία την πολλαπλότητα εξέρχονται μεταμορφωμένοι και βέβαια όχι ακυρωμένοι από αυτή την ολική επανάσταση.

Το κρίσιμο διακύβευμα της φορολογίας

Η καταστολή, οι ανισότητες, οι προσβολές της αξιοπρέπειας δεν εξαφανίστηκαν σε αυτόν τον καινούριο κόσμο, ακριβώς το αντίθετο, αλλά πήραν καινούριες μορφές και άλλαξαν κλίμακα. Σε αυτά προστέθηκε και η μέγιστη πρόκληση της προστασίας του πλανήτη και η έγνοια για έναν κόσμο κατοικήσιμο από τις μελλοντικές γεννεές. Ο κόσμος είναι ο καινούριος χώρος αναφοράς για τα διακυβεύματα του περιβάλλοντος ή της δικαιοσύνης. Η αποεδαφοποίηση παραπέμπει σε μια καινούρια διαίρεση της εργασίας: μεταφέρει το επαχθές μέρος της εργασίας στην άλλη άκρη του κόσμου, κάνει την εργασία αόρατη και εξαρθρώνει τη δυναμική σχέση ανάμεσα σε αυτούς που εργάζονται και αυτούς που ευνοούνται από αυτή την εργασία. Ο χώρος της σύγκρουσης εξαφανίστηκε και δεν απεικονίζεται πλέον.

   Η παγκοσμιοποίηση προκαλεί τεράστιες ανισότητες και αυτό καθιστά κρίσιμο το διακύβευμα της φορολογίας και των «commons» [κοινών αγαθών όπως το νερό και τα δάση]. Είναι απο-διαμεσολάβηση και συνάμα ανα-διαμεσολάβηση (ακριβώς όπως η αποεδαφοποίηση απαιτεί μια αναεδαφοποίηση) και αν προτίθενται οι λαϊκιστές να τιμωρήσουν αυστηρά τις «ελίτ», είναι εκκωφαντικά σιωπηλοί για τα καινούρια αφεντικά του κόσμου που είναι οι γίγαντες του Web ή οι εκατομμυριούχοι (προπαντός όταν είναι φίλοι του αρχηγού). Προφανώς, η κυριαρχία είναι μια σχέση και όχι μια κατάσταση.

Οι άνεμοι της παγκοσμιοποίησης δεν είναι ευνοϊκοί για την αριστερά. Γι’ αυτό πρέπει να μάθει να πλέει κόντρα στον άνεμο, δηλαδή να προτείνει μια πολιτική σε μια εποχή που ο λαός έγινε αδιάφορος και συντηρητικός, κουρασμένος από τη δημοκρατία· να ερμηνεύει την εξέλιξη του κόσμου σε καιρούς όπου η αλήθεια δεν είναι πλέον αναγκαστικά επαναστατική· να συλλάβει την τραγική διάσταση και να αφηγείται το πολιτικό κακό σε μια εποχή που βασιλεύει η επιθυμία· να ξανακάνει γεωπολιτική σε μια Ευρώπη των διαδικασιών· να αφυπνίσει το κοινό αίσθημα σε έναν αιώνα όπου η τεχνολογία οξύνει τον ατομικισμό· να συνεχίσει την ιστορία της Γαλλίας σε μια περίοδο όπου οι «απαγορεύσεις» δεν ήταν ποτέ τόσο σημαντικές.

Η αριστερά θα βρει το δρόμο της μόνο αν προσηλωθεί στην τήρηση της τριάδας: ισότητα, προωθώντας την αξιοπρέπεια του καθενός, αλήθεια, αρνούμενη τις απατηλές υποσχέσεις της τεχνολογίας και κόσμος, προσπαθώντας να τον καταστήσει κατοικήσιμο για όλους.

*Ο κ. Καραπόν είναι και γενικός γραμματέας του Ινστιτούτου ανώτερων σπουδών για τη Δικαιοσύνη και συνέγραψε – με τον Μισέλ Ρόζενφελντ- το βιβλίο Democraties sous stress.

Πηγή:http://www.lemonde.fr/acces-restreint/idees/article/2017/01/07/53f95ce6a2f60e4c4fe78e7920d5be41_5059170_3232.html